Kavram Sözlüğü

Arkeolojik, paleontolojik veya tarihsel örneklerden elde edilen ve geçmiş canlılara ilişkin genetik incelemelerde kullanılan DNA.

Toplumsal ve siyasal yetkinin kadınların, özellikle annelerin, belirleyici üstünlüğüne dayandığı varsayılan ya da tanımlanan düzeni ifade eden kavram.

Bir olay, kurum, fikir veya nesneyi ait olmadığı tarihsel zamana yerleştirme ya da geçmişi sonraki dönemlere özgü kavramlarla yanlış biçimde açıklama hatası.

Akrabalık grubu üyeliğinin, soy ve kimi hakların anne hattı üzerinden izlenmesiyle belirlendiği toplumsal düzenleme.

İnsan dışındaki varlıkların, doğa unsurlarının veya nesnelerin ruhsal varlık, canlılık ya da öznelik taşıdığına ilişkin tasavvurları araştırmak için kullanılan antropolojik kavram.

İnsan dışındaki varlıklara, doğa güçlerine veya soyut kavramlara insana özgü biçim, duygu, niyet ve davranışlar atfetme eğilimi ya da anlatım yolu.

Özellikle Yahudi ve Hristiyan yazınında, kutsal metinlerle ilişkili olup belirli bir kanonun dışında kalan ya da tarihsel kullanımında bu adla sınıflandırılan metinler için kullanılan terim. Kapsamı geleneklere göre değişir.

Bir arkeolojik buluntunun veya özelliğin nerede, hangi tabakada, hangi diğer kalıntılarla ve hangi oluşum süreçleri içinde bulunduğunu anlatan ilişkiler bütünü.

Araştırılan olay, dönem veya olguyla doğrudan ilişkili, o dönemde üretilmiş ya da araştırma sorusuna ilk elden veri sağlayan belge, nesne veya tanıklık.

Taş, metal, seramik veya başka dayanıklı yüzeyler üzerine yazılmış tarihsel yazıtların okunması, tarihlendirilmesi ve yorumlanmasıyla ilgilenen araştırma alanı.

Ölüm, ölümden sonraki durum, nihai yargı, dünyanın sonu ve insanlığın geleceği gibi “son şeyler” hakkındaki dinî öğreti ve anlatıları inceleyen kavram.

İnsan topluluklarının gündelik yaşamını, ilişkilerini, pratiklerini ve anlam dünyalarını uzun süreli, bağlama duyarlı gözlem ve araştırmayla inceleme yaklaşımı ve ortaya çıkan araştırma metni.

Bilginin belirli yorum, eğitim veya katılım koşulları içinde aktarıldığı düşünce ve uygulama geleneklerini incelemek için kullanılan; modern akademide kapsamı tartışmalı kavram.

Dilleri ve tarihsel metinleri sözcük, biçim, anlam, aktarım ve kültürel bağlamları içinde inceleyen araştırma geleneği.

Özellikle MS 2. ve 3. yüzyıllarla ilişkilendirilen, kurtuluşu özel bir bilgi ya da kavrayışla açıklayan farklı dinî düşünce ve metin gelenekleri için kullanılan, kapsamı tartışmalı şemsiye terim.

Hermes Trismegistos'a atfedilen Geç Antik Çağ metinleri ve bunların daha sonraki dinî, felsefi ve ezoterik yorumlarıyla bağlantılı düşünce gelenekleri.

Belirli bir dinî veya düşünsel topluluğun benimsediği yerleşik öğretiyle uyuşmayan ya da ondan ayrılan görüşleri ifade eden, bağlama bağlı bir sınıflandırma.

Bir kişi veya topluluk tarafından dinî bakımdan temelsiz, yanlış ya da meşru geleneğe aykırı sayılan inanış ve uygulamalar için kullanılan, çoğu zaman değer yargısı içeren adlandırma.

Bir kişinin başka bir kişiye belirli bir tutarın belirlenmiş koşullarda üçüncü bir kişiye ödenmesini emrettiği, ticaret ve ödeme tarihinde önemli rol oynamış yazılı ödeme aracı.

Bir topluluk ya da gelenek tarafından yetkili ve bağlayıcı kabul edilen metinler, kurallar veya eserler bütünü. Dinler tarihinde özellikle kutsal sayılan metinlerin kabul edilen koleksiyonunu belirtir.

Mitolojik ve edebî anlatılarda bir kahramanın veya kişinin yeraltı dünyasına ya da ölüler diyarına inişini ifade eden anlatı motifi.

İslam'da namaz kılarken yönelinen, Mekke'deki Kâbe'nin bulunduğu istikameti ifade eden dinî ve mekânsal kavram.

Özellikle Hristiyanlıkta dinî yöneticilerin öğreti, disiplin veya kilise yönetimine ilişkin meseleleri görüşmek üzere toplandığı kurul ya da toplantı.

Evrenin, dünyanın veya kozmik düzenin nasıl ortaya çıktığını açıklayan dinî, mitik ya da felsefi anlatı ve düşünce sistemleri.

Bir davranışın, inancın veya kurumun anlamını öncelikle içinde bulunduğu kültürel ve tarihsel koşullarda değerlendirmeyi amaçlayan antropolojik yaklaşım.

Bir eserin farklı yazma ve basılı tanıklarını karşılaştırarak metnin aktarım tarihini, değişken okumalarını ve mümkün olan eski biçimlerini araştıran yöntemler bütünü.

Camilerde kıble yönünü gösteren, çoğunlukla kıble duvarına yerleştirilmiş niş veya mimari düzenleme.

Bir topluluğun dünyayı, insanı, tanrısal varlıkları, kökenleri ya da toplumsal düzeni anlamlandırmasıyla ilişkili, kültürel önem taşıyan geleneksel anlatı. Akademik kullanımda doğrudan “yalan” veya “uydurma” anlamına gelmez.

Bir topluluğa veya geleneğe ait mitlerin bütünü; aynı zamanda bu anlatıları tarihsel, edebî ve kültürel açıdan inceleyen araştırma alanı.

Bazı insan topluluklarının bitki yetiştirme, hayvan evcilleştirme ve yerleşik yaşam gibi uygulamaları benimsediği uzun dönemli tarihsel dönüşümleri anlatan kavram.

Farklı toplulukların tarım, hayvancılık, yerleşiklik ve Neolitik yaşam biçimiyle ilişkilendirilen başka uygulamalara farklı yollarla geçişini ifade eden uzun süreli süreç.

Bir dinî topluluğun veya yetkili kurumun doğru ve kabul edilebilir öğreti olarak tanımladığı inançlar bütünü; Hristiyanlıkta ayrıca belirli kilise geleneklerini adlandırmak için kullanılır.

Geçmiş dönemlere ait el yazısı biçimlerini, harf karakterlerini ve yazım alışkanlıklarını inceleyerek tarihsel metinlerin okunmasına ve tarihlendirilmesine katkı sağlayan disiplin.

Bir metnin, onu gerçekte kaleme almamış bir kişinin adıyla sunulması veya o kişiye atfedilmesi olgusu. Dinler tarihi çalışmalarında özellikle antik dinî metinlerin yazar adları ve otorite iddiaları tartışılırken kullanılır.

Bir zamanlar canlı olan malzemelerdeki karbon-14 miktarını ölçerek organizmanın karbon alışverişinin sona ermesinden bu yana geçen zamanı tahmin eden bilimsel tarihleme yöntemi.

Dinî veya toplumsal anlamlar taşıyan, belirli kalıplar ve sembolik eylemler etrafında düzenlenen, tekrarlanabilir davranış ya da törenler bütünü.

Farklı dinî gelenek, inanç, tanrı tasavvuru veya uygulamaların etkileşim yoluyla yeni birleşimler ve yorumlar oluşturmasını anlatmak için kullanılan kavram.

Yetkili bir otorite tarafından belirli ağırlık ve türde basılan, değer ve dolaşım amacı taşıyan, çoğunlukla metal para.

Toprak, yapı ve birikinti katmanlarının oluşumunu ve birbirleriyle ilişkisini inceleyerek arkeolojik alanların göreli sırasını anlamaya yarayan yöntem ve araştırma alanı.

Tanrıların kökenini, kuşaklar arasındaki ilişkilerini ve ilahi yetki düzeninin oluşumunu anlatan mitik veya düşünsel gelenek.