İltizam
Etimoloji: Arapça l-z-m kökünden “üstlenme, üzerine alma” anlamlı sözcük.
Kavramsal Tanım
Devlete ait belirli bir vergi veya gelir kaynağının tahsil hakkının, kararlaştırılan koşullar ve bedel karşılığında bir kişiye ya da ortaklığa bırakılması yöntemi.
Tarihsel ve Bilimsel Analiz
İltizamda gelir toplama yetkisini üstlenen kişi genellikle mültezim olarak adlandırılır. Mültezim, devletle yaptığı anlaşma çerçevesinde belirli bir gelir kaynağından vergi toplar ve karşılığında yükümlü olduğu ödemeyi yapar. Devlet açısından gelir tahsilinin nakit ve idari boyutunu düzenleyen bir yöntemdir. Bununla birlikte mültezimin kâr beklentisi, üretici ve vergi yükümlüleriyle ilişkide gerilimlere yol açabilir; yerel uygulamalar ve denetim koşulları önemlidir.
İltizam ile tımar aynı kurum değildir. Tımar belirli hizmetler karşılığında gelir tahsisini içerirken iltizam gelir tahsil hakkının bedel karşılığında devrini öne çıkarır. Osmanlı maliyesinde emanet gibi doğrudan görevli aracılığıyla tahsil yolları da kullanıldı. Dolayısıyla bütün Osmanlı vergilerinin ya tımar ya iltizam yoluyla ve aynı biçimde toplandığı söylenemez.
Tarihsel Arka Plan & Dönemselleştirme
Vergi toplama hakkının belirli kişilere bırakılması eski ve yaygın bir mali tekniktir. Osmanlı Devleti iltizamı farklı dönemlerde kullandı; 17–18. yüzyıllarda nakit gelir ihtiyacı ve mali yapıdaki değişimlerle önemi arttı. 1695'ten itibaren malikâne adıyla bilinen ömür boyu vergi geliri tahsisleri ayrı bir düzenleme olarak gelişti. Tanzimat döneminde doğrudan vergi tahsilini güçlendirme girişimleri olsa da iltizam bir anda ortadan kalkmadı.
Kaynakça & Referanslar
- • İltizam - Mehmet Genç (2000), TDV İslâm Ansiklopedisi
- • An Economic and Social History of the Ottoman Empire, 1300–1914 - Halil İnalcık ve Donald Quataert (ed.) (1994), Cambridge University Press