Şamanizm
Etimoloji: “Şaman” sözcüğünün Avrupa dillerine Sibirya'daki Tunguz dil çevreleri aracılığıyla geçtiği kabul edilir; terimin daha uzak etimolojisine ilişkin farklı açıklamalar vardır.
Kavramsal Tanım
Özellikle Sibirya ve İç Asya'daki belirli ritüel uzmanları ve ruhlarla ilişki kurma pratikleri temel alınarak geliştirilmiş, kapsamı antropoloji ve dinler tarihinde tartışmalı olan karşılaştırmalı kavram.
Tarihsel ve Bilimsel Analiz
Şaman olarak adlandırılan ritüel uzmanları çeşitli topluluklarda hastalık, kehanet, ölülerle ilişki veya topluluğun korunması gibi konularda görev üstlenebilir. Dans, davul, sözlü anlatım veya değişmiş bilinç deneyimleri bazı örneklerde öne çıkar; fakat bunlar her toplulukta ve her şaman için zorunlu ortak özellikler değildir.
“Şamanizm”in bütün insanlığın ilk dini olduğu veya Paleolitik mağara resimlerinin doğrudan şaman ritüellerini gösterdiği iddiaları akademik açıdan tartışmalıdır. Kavramın Sibirya'daki daha dar tarihsel anlamı ile dünyanın pek çok yerindeki uygulamalara genişletilmiş modern kullanımı ayrılmalıdır. Eski Türk topluluklarının tüm inançlarını doğrudan “şamanizm” adıyla tek bir din gibi anlatmak da kaynakların çeşitliliğini örter. Kam, şaman ve rahip gibi terimler bağlama göre değerlendirilmelidir.
Tarihsel Arka Plan & Dönemselleştirme
Sibirya topluluklarına ilişkin erken modern dönem gözlemleri, Avrupa'da “şaman” tasvirlerinin yayılmasında etkili oldu. 19–20. yüzyıllarda karşılaştırmalı din araştırmaları kavramı genişletti. Mircea Eliade'nin çalışmaları şamanizmin küresel tanımına katkıda bulundu; daha yeni antropolojik ve arkeolojik araştırmalar bu geniş sınıflandırmanın sınırlarını tartıştı. Günümüzde yaşayan yerli gelenekler ile çağdaş neoşamanizm hareketleri ayrı tarihsel olgulardır.