Töre
Etimoloji: Eski Türkçe kaynaklarda düzen, gelenek, yasa ve toplumsal normlarla ilişkili anlamlarda kullanılan sözcük; farklı bağlamlarda anlam genişlemeleri bulunur.
Kavramsal Tanım
Türk topluluklarının belirli dönemlerinde toplumsal düzeni, gelenekleri, siyasal yükümlülükleri ve normatif kuralları anlatmak için kullanılan tarihsel kavram.
Tarihsel ve Bilimsel Analiz
Töre, yalnızca bugün “âdet” dediğimiz uygulamaların toplamı ya da modern anlamda yazılı bir anayasa değildir. Erken Türkçe metinlerde toplumsal ve siyasi düzenin sürdürülmesine ilişkin güçlü bir kavram olarak yer alır. Yöneticinin adalet ve düzen sağlama yükümlülüğüyle ilişkilendirilebilir. Ancak farklı Türk topluluklarının yüzyıllar boyunca eksiksiz aynı töreyi izlediği ileri sürülemez.
Kimi akademik yorumlar kağan buyruğu, kurultay kararı ve yerleşik toplumsal alışkanlıkları törenin oluşum kaynakları olarak açıklar. Bu ayrım yorumlayıcı bir modeldir; bütün erken Türk siyasal yapılarının bu modeli aynı kurallarla uyguladığı varsayılmamalıdır. Töre ile İslam dönemi örf kavramı arasında devamlılık ve dönüşüm ilişkileri kurulabilir, ancak ikisi de bütün tarih boyunca değişmeyen aynı kurum değildir.
Tarihsel Arka Plan & Dönemselleştirme
Orhon Yazıtları'nda “il” ve “törü” siyasal düzenle bağlantılı biçimde anılır. 11. yüzyıl Dîvânu Lugâti't-Türk ve Kutadgu Bilig gibi metinler, Türkçe toplumsal ve siyasal kavramların sonraki tarihini anlamak için önemlidir. Bu metinler farklı yüzyılların ve düşünce ortamlarının ürünüdür. Modern bilimsel araştırmalar töreyi dilbilim, hukuk tarihi ve siyasal düşünce tarihi açısından karşılaştırmalı biçimde ele alır.
Kaynakça & Referanslar
- • Orta-Asya Türk Hukukunda ‘Töre’ Kavramı - Aybars Pamir (2009), Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 58(2)
- • Töre - H. Musa Taşdelen, TÜBİTAK Bilim ve Toplum Ansiklopedisi
- • Orhon Yazıtları - Mustafa S. Kaçalin (2007), TDV İslâm Ansiklopedisi