Efes
Çukuriçi Höyük'ten Artemision'a, Roma metropolü Efes'ten Ayasuluk ve İsa Bey Camii'ne uzanan çok katmanlı liman ve kültür merkezi.
Neden Önemli?
Efes, Küçük Menderes (Kaystros) ırmağının taşıdığı alüvyonlarla kıyı çizgisi batıya doğru kaydıkça yerleşim merkezini birkaç kez değiştiren, buna rağmen binlerce yıl boyunca Doğu Akdeniz'in en önemli ticaret, inanç ve yönetim merkezlerinden biri kalmayı başaran bir liman kentidir.
Anadolu'nun ana tanrıça geleneğiyle bütünleşen Artemis Tapınağı'ndan Roma İmparatorluğu'nun Asya Eyaleti başkentine, MS 431 konsiline ev sahipliği yapan Meryem Kilisesi'nden St. Jean Bazilikası ve Aydınoğulları dönemi İsa Bey Camii'ne kadar dinler tarihinin dönüşümünü aynı coğrafyada sergiler.
Bildiklerimiz
- Helenistik kent planı MÖ 3. yüzyıl başında Lysimakhos tarafından Bülbül Dağı ile Panayır Dağı arasındaki vadiye taşındı.
- Roma İmparatorluk Dönemi'nde Celsus Kütüphanesi, 25.000 kişilik Büyük Tiyatro ve freskli-mozaikli Yamaç Evler inşa edildi.
- MS 431 Efes Konsili antik kent içindeki Meryem Kilisesi'nde (Konsil Kilisesi) toplandı.
- Limanın alüvyonlarla dolması ve depremler sonrasında yerleşim Geç Antik Çağ ve Orta Çağ'da Ayasuluk Tepesi'ne kaydı.
Tartışılanlar
- Bülbül Dağı'ndaki "Meryem Evi" geleneğinin tarihsel kanıt düzeyi: Yapı kalıntıları Roma ve Bizans dönemlerine uzanmakla birlikte, yerin Meryem'in son yıllarını geçirdiği ev olarak tanımlanması 19. yüzyılda Clemens Brentano'nun aktardığı Anna Katharina Emmerick'in görümlerine dayanır; doğrudan 1. yüzyıl arkeolojik kanıtı yoktur.
- Kıyı çizgisinin ve iç liman kanalının hangi yüzyıllarda deniz ulaşımına tamamen kapandığının jeoarkeolojik ayrıntıları.
- Erken Demir Çağı'ndaki "Apasa" (Arzawa başkenti) yerleşiminin Ayasuluk Tepesi'ndeki tam sınırları.
Araştırma Tarihi
1863–1874
İngiliz mühendis John Turtle Wood, uzun aramalar sonunda Artemis Tapınağı'nın (Artemision) kalıntılarını buldu.
1895
Otto Benndorf öncülüğünde Avusturya Arkeoloji Enstitüsü'nün (ÖAI) sistemli Efes kazıları başladı.
1970–1978
Celsus Kütüphanesi'nin ön cephesi anastiloz yöntemiyle ayağa kaldırıldı ve Yamaç Evler kazıları derinleştirildi.
2015
Efes'in dört bileşenli kültürel peyzajı UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne kaydedildi.