Hasankeyf
Dicle Nehri kıyısında Çanak Çömleksiz Neolitik'ten Roma sınır kalesine, Artuklu köprüsünden Akkoyunlu türbelerine uzanan çok katmanlı vadi yerleşimi.
Neden Önemli?
Dicle Nehri'ni dik kireçtaşı kayalıkların kestiği stratejik geçitte kurulan Hasankeyf; Yukarı Dicle'nin Çanak Çömleksiz Neolitik köylerinden (Hasankeyf Höyük), MS 4. yüzyılda Doğu Roma'nın Sasani sınırına karşı kurduğu Kiphas kalesine ve 12.–15. yüzyıllarda Artuklu, Eyyubi ve Akkoyunlu hanedanlarının başkent/merkez yapılarına kadar kesintisiz bir tarihsel peyzaj oluşturdu.
Ilısu Barajı su tutma süreci öncesinde yürütülen kurtarma kazıları ve Zeynel Bey Türbesi başta olmak üzere yedi tarihi anıtın bütüncül olarak yeni Kültürel Park (Arkeopark) alanına taşınması, kültürel mirasın korunması ile büyük altyapı projeleri arasındaki gerilimin küresel ölçekte en çok tartışılan örneklerinden biri oldu.
Bildiklerimiz
- Aşağı şehir karşısındaki Hasankeyf Höyük kurtarma kazılarında MÖ 10. binyıla (PPNA) tarihlenen yuvarlak taş yapılar ve boyalı iskelet gömüleri bulundu.
- 1116 civarında Artuklu beyi Fahreddin Karaaslan döneminde inşa edilen Hasankeyf Köprüsü, Orta Çağ'ın en geniş açıklıklı taş ve ahşap kemerli köprülerinden biriydi.
- 1473 Otlukbeli Savaşı'nda ölen Akkoyunlu Mirza Zeynel Bey için yapılan sırlı tuğla bezemeli silindirik türbe, Anadolu'da Orta Asya-Timurlu üslubunun tekil örneklerindendir.
- Zeynel Bey Türbesi, Artuklu Hamamı, İmam Abdullah Zaviyesi, Orta Kapı, Kızlar Camii, Süleyman Han Camii ve El-Rızk Camii minaresi yeni Arkeopark alanına taşındı.
Tartışılanlar
- Tekil anıtsal yapıların mühendislik yöntemleriyle başka bir noktaya taşınmasının, bu eserlerin Dicle kanyonu, binlerce kaya oyma mağara ve sokak dokusuyla kurduğu "özgün arkeolojik ve tarihsel bağlamı" ne ölçüde koruyabildiği.
- Baraj suları altında kalan aşağı şehir ve çevredeki höyüklerde henüz kazılmamış tabakaların barındırdığı veri kaybının boyutu.
Araştırma Tarihi
MS 4. yüzyıl
Roma İmparatoru II. Constantius döneminde Sasani sınırını korumak üzere Cepha/Kiphas kalesi tahkim edildi.
1102–1232
Artuklular döneminde kent başkent oldu; Dicle Köprüsü ve Büyük Saray inşa edildi, ardından Eyyubiler döneminde camiler eklendi.
1986–2003
Oluş Arık başkanlığında Hasankeyf kurtarma ve belgeleme kazılarının ilk uzun dönemi yürütüldü.
2004–2019
Abdüsselam Uluçam ve Zekai Erdal dönemlerinde kazılar sürdü; 2017–2019 arasında 7 anıt taşındı ve 2020'de baraj gölü su tuttu.