Sardes (Sardis)
Altın-gümüş arıtma atölyeleri, devasa kerpiç surları, Artemis Tapınağı ve Bin Tepe Lidya Tümülüsleri'yle Lidya Krallığı'nın başkenti.
Neden Önemli?
Gediz (Hermos) Ovası'na ve Paktolos (Sart) Çayı'na hakim Tmolos (Bozdağ) eteklerinde kurulan Sardes, MÖ 7. ve 6. yüzyıllarda Batı Anadolu'yu yöneten Lidya Krallığı'nın başkentiydi; Paktolos kıyısında kazılan metal arıtma atölyeleri, doğal elektron cevherinden saf altın ve gümüşün ayrıştırılmasının en erken arkeolojik kanıtlarını sundu.
Pers Kral Yolu'nun batı ucu olan kent, Helenistik tiyatrosu, İyon düzenindeki devasa Artemis Tapınağı, Roma dönemi Hamam-Gymnasium kompleksi, Antik Çağ'ın en büyük sinagoglarından biri ve kuzeydeki Marmara Gölü kıyısında uzanan Bin Tepe kraliyet tümülüsleriyle 2025'te UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girdi.
Bildiklerimiz
- Lidya kenti, taban kalınlığı 20 metreyi bulan anıtsal taş ve kerpiç savunma suruyla çevriliydi.
- Paktolos Kuzey alanında MÖ 6. yüzyıl ortalarına ait altın-gümüş ayrıştırma (sementasyon) ocakları ve potaları ortaya çıkarıldı.
- Sardes'in yaklaşık 7 km kuzeyinde yer alan Bin Tepe nekropolünde Alyattes Tümülüsü dahil 119'dan fazla büyük Lidya tümülüsü bulunuyor.
- Roma Hamam-Gymnasium kompleksinin güney kanadında MS 4.–6. yüzyıllarda kullanılan anıtsal mozaikli Sardes Sinagogu yer alıyor.
Tartışılanlar
- "Parayı ilk Lidyalılar buldu" genellemesinin sınırları: Tarımsal ve ağırlık bazlı gümüş değişim araçları Mezopotamya'da çok daha eskidir; Lidya ve İyonya'nın yeniliği, ağırlığı ve saflığı devlet mührüyle garanti edilmiş standart elektron ve ardından çift metal (altın-gümüş, Kroisos dönemi) sikkeleri dolaşıma sokmalarıdır.
- MÖ 547'de Pers Kralı II. Kyros'un kenti kuşatıp ele geçirdiği sırada yaşanan yıkımın kent dokusundaki tam yayılımı.
Araştırma Tarihi
1910–1914
Howard Crosby Butler başkanlığında Princeton Üniversitesi ekibi Artemis Tapınağı ve nekropolde ilk kazıları yaptı.
1958
George M. A. Hanfmann liderliğinde Harvard ve Cornell üniversiteleri ortak Sardes Kazı ve Araştırma Projesi'ni başlattı.
1962–1973
Hamam-Gymnasium'un mermer avlusu ve Sinagog anastiloz ve restorasyonla ayağa kaldırıldı.
2008
Kazı başkanlığı Nicholas Cahill'e geçti; saray terasları ve Pers yıkım katmanları araştırıldı.
2025
"Sardes ve Bin Tepe Lidya Tümülüsleri" ortak alanı UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne tescil edildi.